Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu – mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach nizinnych – kontynuacja (MRN3)

Podmioty realizujące projekt:

• Beneficjent: Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe reprezentowane przez CKPŚ
• 151 nadleśnictw z terenu 17 Regionalnych Dyrekcji Lasów Państwowych
• Partnerzy projektu: Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Centrum Ochrony Mokradeł

Okres realizacji:

2024-2028

Cel główny projektu:

Wzmocnienie odporności nizinnych ekosystemów leśnych na zagrożenia związane ze zmianami klimatu poprzez realizację do końca 2028 r. kompleksowych działań retencyjnych i przeciwerozyjnych ukierunkowanych na zapobieganie powstawaniu lub minimalizację negatywnych skutków naturalnych zjawisk/ procesów klimatycznych takich jak susze i pożary, powodzie i podtopienia, intensywne lub długotrwałe opady atmosferyczne, ekstremalne przepływy wód w korytach, spływy powierzchniowe, niszczące działanie wód wezbraniowych.

Cele szczegółowe:

• Rozwój systemów małej retencji poprzez wykonanie obiektów i kompleksowych zadań gromadzących wodę do końca 2028 r.
• Rozwój systemów związanych z przeciwdziałaniem zbyt intensywnym spływom powodującym nadmierną erozję wodną na terenach nizinnych poprzez wykonanie obiektów do końca 2028 r.

W Projekcie wyznaczono również dodatkowe cele związane z działaniami edukacyjnymi oraz monitoringiem tj.:

• Wzrost wiedzy nt. wpływu małej retencji wodnej na środowisko poprzez opracowanie metodologii oceny wpływu na podstawie monitoringu środowiska wybranych zadań do 2028 r.
• Zwiększenie efektywności działań w zakresie adaptacji do zmian klimatu poprzez opracowanie dobrych praktyk realizacji działań retencyjnych do końca roku 2028.
• Podniesienie świadomości ekologicznej społeczeństwa poprzez realizację wydarzeń edukacyjnych dla min. 800 uczestników do końca 2028 r.

Planowane działania:

W ramach projektu będą realizowane inwestycje łączące przyjazne środowisku metody techniczne i biotechniczne, obejmujące m.in.:

• budowę, rozbudowę, przebudowę, odbudowę zbiorników małej retencji oraz zbiorników suchych;
• budowę, rozbudowę, przebudowę, odbudowę małych urządzeń piętrzących oraz gromadzących wodę w szczególności zastawek, progów, przetamowań koryt, przepustów z piętrzeniem, zastosowanych w celu spowolnienia odpływu wód powierzchniowych i/lub stworzenia tzw. retencji korytowej oraz rozlewisk;
• renaturyzację siedlisk podmokłych w szczególności poprzez podniesienie poziomu wód i ich stabilizację;
• przebudowę, rozbudowę lub rozbiórkę obiektów niedostosowanych do wód wezbraniowych lub zastąpienie ich innym rodzajem budowli komunikacyjnej, ale także budowę nowych obiektów w celu zabezpieczenia koryta oraz ochronę jakości wód (przede wszystkim mostów, przepustów, brodów);
• zabezpieczenie obiektów infrastruktury leśnej przed skutkami nadmiernej erozji wodnej związanej z nawalnymi opadami (m.in. kaszyce, narzut kamienny, umocnienia skarp);
• unaturalnianie koryt poprzez odtwarzanie naturalnej geometrii i trasy (remeandrowanie cieków naturalnych, meandrowanie rowu), tworzenie zróżnicowanych siedlisk w korycie np. układ bystrze-ploso oraz odtwarzania terenów zalewowych.

Ponadto w projekcie przewidziano także elementy edukacyjne dotyczące podnoszenia świadomości ekologicznej społeczeństwa, m.in. poprzez planowane webinaria, szkolenia w terenie, wydarzenia wystawiennicze czy materiały edukacyjne. Działania te będą skierowane do wybranych grup docelowych np. lokalnych społeczności, mieszkańców dużych miast, pracowników LP, pracowników samorządów, administracji rządowej, organizacji odpowiedzialnych za ochronę przyrody/ zasobów wodnych (decydentów), projektantów obiektów i wykonawców robót, NGO.

Projekt stanowi kontynuację działań realizowanych przez Lasy Państwowe w ramach projektów współfinansowanych z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2007-2013 i 2014-2020.

Planowane rezultaty projektu:

W projekcie planuje się wykonanie łącznie 1030 sztuk obiektów i kompleksowych zadań (wskaźnik produktu), osiągnięcie pojemności obiektów małej retencji o wartości 7 065,2 tys. m³ oraz osiągnięcie objętości obiektów małej retencji w wartości 5 700 tys. m³ (wskaźnik rezultatu).
Ponadto dodatkowym wskaźnikiem realizacji projektu będzie podniesienie świadomości ekologicznej społeczeństwa poprzez organizację wydarzeń edukacyjnych dla min. 800 uczestników.

Planowana wartość projektu:

• Całkowity koszt realizacji projektu: 511 560 000 zł
• Kwota wydatków kwalifikowalnych: 405 670 000 zł
• Kwota dofinansowania z UE: 323 359 557 zł

Lasy dla mokradeł – ochrona siedlisk hydrogenicznych na obszarach cennych przyrodniczo

Podmioty realizujące projekt:

• Beneficjent: Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe reprezentowane przez CKPŚ,
• ponad 120 nadleśnictw z 17 RDLP,
• Partnerzy projektu: Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Centrum Ochrony Mokradeł

Okres realizacji:
2024-2029

Główny cel projektu:
przywrócenie funkcji lub utrzymanie stanu bagien, torfowisk i innych terenów podmokłych pozostających w zarządzie PGL LP na obszarach Natura 2000 i poza nimi na łącznej powierzchni co najmniej 10 450 ha do 30.06.2029.

Planowane działania będą ukierunkowane na ochronę siedlisk przyrodniczych oraz gatunków związanych z uwilgotnionymi (bagiennymi) obszarami zielonej infrastruktury, w szczególności wybranych siedlisk Natura 2000 tj.:
1) bagna, torfowiska i inne obszary podmokłe (7110, 7120, 7140, 7150, 7210, 7220, 7230),
2) użytki zielone (6410, 6430, 6440, 6510),
3) siedliska leśne (91D0, 91E0, 91F0).

Planowane działania obejmą 4 główne etapy:

1) Prace przygotowawcze, m.in.:

• ocena stanu i mapowanie siedlisk zgodnie z Metodyką monitoringu siedlisk przyrodniczych wg. GIOŚ,
• wyznaczenie stref buforowych wokół wybranych obszarów siedlisk przyrodniczych,
• opracowanie wskazań do prowadzenia zadań ochronnych i sposobów gospodarowania na siedliskach hydrogenicznych,
• przygotowanie niezbędnych wytycznych, ekspertyz, w tym ekspertyz hydrologicznych, dokumentacji technicznej oraz środowiskowej,

2) Działania z zakresu ochrony czynnej siedlisk i gatunków, zmierzające do zachowania i renaturyzacji siedlisk hydrogenicznych na terenach zarządzanych przez PGL LP, tj.:

• zwalczanie gatunków ekspansywnych lub obcych, w tym inwazyjnych,
• kośne i pastwiskowe użytkowanie terenu,
• wykaszanie okrajków siedlisk torfowiskowych, usuwanie podrostów drzew i krzewów, zmniejszanie zacienienia siedliska,
• budowa, odbudowa i przebudowa urządzeń piętrzących (głównie zastawek),
• zakup i montaż diverów, stacji hydro-meteo, piezometrów.

3) Monitoring hydrologiczny wybranych działań w połączeniu z monitoringiem przyrodniczym i weryfikacją przeprowadzonych działań, w tym m.in. weryfikacja terenowa na wybranych siedliskach.

4) Działania edukacyjne oraz informacyjne na temat zagrożeń i konieczności ochrony różnorodności biologicznej bagien, torfowisk i innych terenów podmokłych oraz ich funkcji i znaczenia dla całego społeczeństwa, w tym:

• upowszechnianie wypracowanych metodyk i dobrych praktyk wśród pracowników PGL LP oraz innych zarządców i użytkowników siedlisk hydrogenicznych i ich partnerów,
• organizacja wydarzeń edukacyjno-przyrodniczych,
• przeszkolenie edukatorów leśnych z tematyki ochrony mokradeł.

Działania będą skierowane do ogółu społeczeństwa, a w szczególności do następujących grup odbiorców: pracownicy LP, rolnicy, nauczyciele i edukatorzy, społeczności lokalne, rolnicy, turyści, mieszkańcy dużych miast, NGO, naukowcy, eksperci (projektanci i wykonawcy robót), instytucje zajmujące się ochroną przyrody, administracja rządowa i samorządowa, decydenci, jednostki naukowo-badawcze.

Planowane rezultaty projektu:

• Powierzchnia obszarów Natura 2000 objętych środkami ochrony i odtworzenia: ponad 10 tys. ha
• Zielona infrastruktura objęta wsparciem do celów innych niż przystosowanie się do zmian klimatu: 450 ha
• Zasięg działań/ kampanii edukacyjno-informacyjnych: 5000 osób

Planowana wartość projektu:

• Całkowity koszt realizacji projektu: 117 647 058 zł
• Kwota wydatków kwalifikowalnych: 117 647 058 zł
• Kwota dofinansowania z UE: 100 000 000 zł

Działania przeprowadzono w okresie od 20 listopada do 5 grudnia 2025 r. w ramach projektu „Razem dla natury – ochrona gatunków i siedlisk na terenach cennych przyrodniczo”, współfinansowanego ze środków Uni Europejskiej z programu FEnIKS 2021-2027 (OPL2).

Zakres i cel wykonanych działań

Prace polegały na usuwaniu czeremchy amerykańskiej (Padus serotina), gatunku inwazyjnego stanowiącego jedno z głównych zagrożeń dla zachowania właściwego stanu siedlisk przyrodniczych w rezerwacie Ostrowo. Gatunek ten, dzięki swojej dużej ekspansywności, ogranicza rozwój roślin rodzimych i zaburza naturalne procesy zachodzące w ekosystemach leśnych.

Zakres rzeczowy zadania obejmował:

• mechaniczne usuwanie krzewów czeremchy amerykańskiej poprzez wyrywanie i wykopywanie,

• realizację prac na powierzchni 19,70 ha, obejmującej oddziały leśne rezerwatu oraz tereny przyległe,

• wyniesienie biomasy z obszaru rezerwatu oraz jej rozłożenie poza obszarem chronionym w celu naturalnego rozkładu.

Wszystkie prace prowadzone były w sposób minimalizujący ingerencję w pozostałe elementy środowiska przyrodniczego oraz zgodnie z zasadami czynnej ochrony przyrody.

Odbiór robót i zgodność z planem ochrony

W dniu 8 grudnia 2025 r. przeprowadzono odbiór wykonanych robót. Komisja dokonała lustracji terenowej obszarów objętych zadaniem, oceniając jakość i kompletność wykonanych działań.

W wyniku przeprowadzonego odbioru stwierdzono, że:

• prace zostały wykonane zgodnie z umową,

• zakres i sposób realizacji odpowiadały zapisom planu ochrony rezerwatu Ostrowo,

• działania były spójne z wytycznymi określonymi przez Regionalną Dyrekcję Ochrony Środowiska w Bydgoszczy, w tym zidentyfikowanymi zagrożeniami oraz przypisanymi im działaniami ochronnymi.

Znaczenie zrealizowanych prac

Usuwanie czeremchy amerykańskiej jest jednym z kluczowych elementów ochrony rezerwatu Ostrowo. Realizacja tego typu działań:

• sprzyja odtwarzaniu naturalnej struktury drzewostanów i runa leśnego,

• poprawia warunki bytowania rodzimych gatunków roślin i zwierząt,

• ogranicza dalszą ekspansję gatunków obcych i inwazyjnych.

Przeprowadzone prace stanowią ważny etap długofalowych działań na rzecz zachowania wysokich walorów przyrodniczych rezerwatu oraz terenów sąsiednich, pozostających w zarządzie Nadleśnictwa Miradz.

Zakończenie realizacji tego etapu projektu to kolejny krok w kierunku skutecznej ochrony cennych siedlisk przyrodniczych oraz zachowania różnorodności biologicznej na terenie rezerwatu Ostrowo.

     Zadanie realizowane było w Nadleśncitwie Miradz na Dopływie spod Proszysk (nazewnictwo za Krajowym Zarządem Gospodarki Wodnej) na terenie leśnictwa Młyny. Wybydowano kilka zastawek piętrzących wodę oraz spowalniających jej odpływ co przyczyniło się do zwiększenia różnorodności biologicznej obszaru oraz do poprawy stanu zdrowotnego drzewostanów pozostających w zasięgu oddziaływania Dopływu spod Proszysk.

       Część ogólnego projektu Lasów Państwowych planowana do wykonania na terenie Nadleśnictwa Miradz została zrealizowana w ramach zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 „Pojezierze Gnieźnieńskie" PLH300026 ustanowionych w Planie Zadań Ochronnych.

     Powyższy projekt został zrealizowany w 2013 roku w ramach programu PROW 2007-2013. Było to działanie pod nazwą: Odtwarzanie potencjału produkcji leśnej zniszczonego przez katastrofy oraz wprowadzanie instrumentów zapobiegawczych, schemat II Wprowadzenie elementów zapobiegawczych na terenach zaliczonych do dwóch najwyższych kategorii zagrożenia pożarowego.

     W ramach realizacji celu operacji została wyremontowana i zmodernizowana droga pożarowa nr 5 w leśnictwie Przedbórz o łącznej długości 2,211 km. Łączna wartość projektu to 396,3 tys. złotych – w tym dofinansowanie na odcinek długości 1,938 km wyniosło 341,8 tys. złotych.

              
Etapy remontu i modernizacji drogi pożarowej nr 5 w leśnictwie Przedbórz (fot. W. Wojtasiński)

Dodatkowe informacje związane z wykorzystaniem środków zewnętrznych przez Nadleśnictwo Miradz można znaleźć na stronie BIP.

Paweł Kaczorowski